CO2 w akwarium i naturze

Wielu początkujących zadaje sobie pytanie: dlaczego podaje się CO2 do akwarium, skoro do jezior i rzek nikt nie dodaje dwutlenku węgla, a rośliny i tak rosną? Odpowiedź jest prosta – w naturalnych wodach, w których rośliny rosną bujnie, CO2 jest wielokrotnie więcej niż w akwarium.
Ile CO2 jest w akwarium, a ile w naturze?
W akwarium, do którego nie podaje się CO2, poziom rozpuszczonego dwutlenku węgla wynosi zwykle zaledwie 2–3 ppm. To bardzo mało w porównaniu z naturalnymi wodami, w których rośliny tropikalne dobrze rosną.
W naturze, w jeziorach i rzekach, w których dochodzi do bujnego rozrostu roślin poziom CO2 waha się w granicach 10–40 ppm, a czasami jest jeszcze wyższy. Taki poziom dwutlenku węgla wynika z rozkładu organicznego i podziemnych magazynów CO2. W wodzie gruntowej, gdzie wymiana gazowa jest ograniczona, CO2 często osiąga wyższy poziom. Z tego powodu woda źródlana zazwyczaj jest bogata w CO2. Przy źródłach poziom CO2 może wynosić nawet 40–50 ppm. Zmniejsza się wraz z odległością od źródła, a razem z nim słabnie wzrost roślin. Wiele gatunków roślin akwariowych w handlu pochodzi z takich obszarów. To poziom znacznie wyższy niż 2–3 ppm w standardowych akwariach z rybami, gdzie nie jest podawane CO2.
W przyrodzie poziom CO2 zazwyczaj wzrasta przez całą noc i jest szybko wykorzystywany przez rośliny wodne, gdy tylko pojawi się słońce. W małych stawach poziom CO2 i pH zmieniają się w znacznym stopniu, gdy słońce wschodzi i rośliny zaczynają fotosyntezę.
Wiele roślin wodnych rośnie również w szybko płynących strumieniach i płytkiej wodzie, gdzie powierzchnia lustra wody jest duża w stosunku do głębokości i objętości wody. W takich warunkach rośliny pobierają CO2 z wody, która nasyciła się dwutlenkiem węgla jeszcze jako woda gruntowa. Istnieją również gatunki roślin z regionów, w których w wodzie jest mniej rozpuszczonego CO2. Gatunki te będą dobrze rosnąć nawet bez podawania dwutlenku węgla.
Niektóre rośliny mogą również zaspokoić swoje zapotrzebowanie na CO2 w inny sposób. Potrafią pozyskiwać węgiel z rozpuszczonych w wodzie wodorowęglanów (np. nurzańce – Vallisneria). Rośliny te pochodzą głównie z wód bardziej alkalicznych. Proces ten jest bardzo energochłonny w porównaniu z użyciem rozpuszczonego CO2.
Co daje podawanie CO2 do akwarium?
Podawanie CO2 może kilkukrotnie zwiększyć tempo wzrostu roślin w porównaniu z akwariami typu low tech. Pozwala uzyskać bujne, wybarwione kępy roślin oraz gęste trawniki. Rośliny mają lepszą formę, kolor i kondycję, gdy są uprawiane w środowisku, w którym CO2 jest stale na odpowiednim poziomie. Cienkie łodygi, karłowate liście, słabe wybarwienie i glony na roślinach to częste oznaki tego,, że poziom CO2 jest nieodpowiedni do optymalnego wzrostu roślin. Tempo wzrostu nie jest jedyną korzyścią z podawania CO2.
Węgiel stanowi 40–50% suchej masy roślin.
Ponieważ węgiel jest głównym składnikiem tkanki roślinnej, ma zdecydowanie największy wpływ na wzrost roślin. Zwykle myślimy o NPK (azot, fosfor, potas) jako o najważniejszych składnikach odżywczych koniecznych do prawidłowego wzrostu roślin. Stanowią one jednak niewielką część masy roślinnej w porównaniu do węgla. Roślina zużywa wagowo około 10 razy więcej węgla niż wszystkich pozostałych makroelementów razem wziętych. Akwaryści często skupiają się na nawożeniu, a w rzeczywistości znacznie większy wpływ na kondycję i wzrost roślin ma stabilny poziom CO2.
W akwarium roślinnym podawanie dwutlenku węgla (CO2) zwiększa tempo wzrostu, a także poprawia kondycję roślin niezależnie od tego, czy masz słabe, czy mocne oświetlenie. Wbrew powszechnemu przekonaniu silne światło nie jest warunkiem podawania CO2.
Ludwigia Super Red Mini to jedna z najłatwiejszych i najłatwiej dostępnych roślin czerwonych. Mimo to bez CO2 nie uzyska pięknego czerwonego wybarwienia i gęstego pokroju. Mchy i bucephalandry można uprawiać bez CO2, ale z nim są znacznie zdrowsze, gęstsze i lepiej wybarwione.
Jak rośliny wodne radzą sobie w przyrodzie?
W przyrodzie większość gatunków wodnych to rośliny bagienne, które mogą przetrwać pod wodą lub nad wodą. Jeśli mają wybór, zwykle rosną ponad wodą, bo mają tam dostęp do CO2 i tlenu w postaci gazowej. Dyfuzja gazów w wodzie jest około 10 000 razy wolniejsza niż w powietrzu, więc roślinom o wiele łatwiej „oddychać” w powietrzu. Ich potrzeby w zakresie CO2/O2 są znacznie łatwiejsze do zaspokojenia, gdy rosną w formie nadwodnej. Przykładem są anubiasy, które w naturze chętnie wyrastają ponad lustro wody.
Forma emersyjna i submersyjna
Woda jest trudnym środowiskiem dla roślin, ponieważ dyfuzja gazu w wodzie jest znacznie wolniejsza niż w powietrzu. Z tego powodu wiele roślin wodnych przechodzi adaptację ułatwiającą wymianę gazową, często wyraźnie zmieniając swój wygląd.
Forma emersyjna to forma nadwodna, a submersyjna – podwodna.
Na przykład, zanurzone liście są często bardzo rozcięte lub podzielone. Ma to tę zaletę, że tworzy bardzo dużą powierzchnię absorpcji i fotosyntezy. Formy zanurzone nie mają zewnętrznych tkanek ochronnych, którymi rośliny rosnące nad wodą ograniczają utratę wody – ich kutykula (woskowa warstwa na powierzchni liści) jest szczątkowa. Komórki powierzchniowe są w stanie wchłaniać wodę, składniki odżywcze i rozpuszczone gazy bezpośrednio z otaczającej wody, podczas gdy wewnętrzny system kanalików, który zwykle transportuje wodę z korzeni do wszystkich części rośliny, jest często znacznie zmniejszony.
Dlatego wiele roślin wyjętych z wody w formie podwodnej bardzo szybko więdnie – ich system transportu wody jest słabo rozwinięty. Działa to też w drugą stronę: rośliny z plantacji po posadzeniu w akwarium muszą wytworzyć nowe, podwodne liście, a stare często gniją (piszemy o tym w artykule Dlaczego nowe rośliny się rozpadają?).
Czy na plantacjach roślin akwariowych podaje się CO2?
Plantacje, które dostarczają rośliny akwariowe do handlu, uprawiają je w formie emersyjnej, czyli tak, że co najwyżej tylko koszyki są zanurzone w wodzie. Nie wszystkie rośliny można tak uprawiać (np. nurzańce). Uprawa nad wodą sprawia, że zapotrzebowanie na CO2 jest o wiele mniejsze, a uprawiane emersyjnie rośliny są bardziej wytrzymałe (rośliny nadwodne muszą wytwarzać mocniejsze tkanki, żeby utrzymać własny ciężar, a formy podwodne podtrzymuje woda). Formy emersyjne są więc łatwiejsze w uprawie i w transporcie.
Ile CO2 podawać do akwarium?
W akwariach roślinnych celujemy w około 20–30 ppm CO2. Poziom kontrolujemy indykatorem CO2 (drop checkerem), który przy właściwym stężeniu ma kolor zielony. CO2 włączamy zwykle 1–2 godziny przed zapaleniem światła i wyłączamy godzinę przed jego zgaszeniem, a ilość podawanego gazu zwiększamy stopniowo, obserwując ryby. Jaki zestaw wybrać i jak go ustawić, opisujemy w poradniku CO2 w akwarium w praktyce.



